Çok kısaca anlattığım ve geçtiğim süreçte pek sıkı olmayan ama sonrasında hiç de boş olmayan bir eğitim aldığımızı anladık. Okulumuzun “Bauhaus” stili eğitim vermesi ve ülkede gelişmekte olan reklamcılık sektörüne paralel eğitim almamız en büyük şansımızdı. Çok değerli hocalardan ders ve feyz aldık. Hala kendileriyle özellikle sosyal medya üzerinden karşılıklı ürettiğimiz işleri paylaşmaktayız büyük bir keyifle, ilk günkü heyecanla.

Tatbiki’den mezun olduktan sonra 1982-2001 arası birçok ajansta grafiker-atölye şefi-artdirektör ve kreatif direktör olarak görev yaptım. Hatta 2001 yılında üç ortaklı bir ajansımız bile oldu. Çok başarılı ve başarısız işler yaptık doğru söylemek gerekirse. Ama herşeye rağmen tümünü severek yaptığımı söyleyebilirim. Çünkü üretmeyi ve de çalışmayı seviyorum. Bu bizim adeta yaşam biçimimiz. Benim sadece grafikerliğin yanısıra karikatürist olmamın da bugünkü geldiğim noktada büyük önemi ve katkısı var. Karikatür; hızlı düşünmeyi, grafik sağlam temellere oturtmayı, reklamcılık da ürettiklerimizi pazarlamayı öğreten kavramlar. Bu konuyu biraz daha açayım istiyorum. Karikatürist-Illüstrator ve Grafiker kavramları aslında ayrı kişilikler. Bunların tümünün bir kişide toplanması ise bence büyük bir şans. Sektörde ayakta kalabilmeniz için “olmazsa olmaz” bir güçbirliği diye düşünüyorum.

Sektörde 19 yıla yakın bir süreçte grafikerlik deneyimimi oldukça iyi ajanslarda geliştirdim. “Grafik” bir yaşam biçimim oldu. Herşeye “grafik” gözlüğüyle bakmaya başladım. Daima iyiyi, en iyiyi kovalamaya konuşlandım. Verilen işi en iyi ve en etkili biçimde yapmaya çalışmaktan yemeyi, içmeyi hatta uykuyu unutur olmuştum her reklamcı gibi. Ama gençliğin heyecanı ve enerjisiyle bir şekilde üstesinden geliyor insan bu sürecin.. İşte ne oluyorsa zaten o sürecin sonrası olmaya başlıyor. Bir süre sonra, sektör size ağır gelmeye başlıyor. Çünkü herşey para değil. Ve hep genç kalamıyorsunuz.. Tabii bunu anlamak için biraz zaman geçmesi gerekiyor.. O günlerde bir anlamda “yarış atı” gibisiniz ve soluksuz çalışmak zorundasınız. Düşünmeye, sorgulamaya bile zamanınız yok. Aksi takdirde sistem sizi dışlayıverir ve hemen üstünüzden ezip geçerler. “Yeter artık!” deyip bırakma lüksünüz de pek olmuyor hani.. Öyle herkes “Free-Lance” çalışacak güce, çevreye ve olanağa da sahip reğil hemen hemen. Ancak belli bir sürecin sonunda artık bunu göze alabileceğinizi düşünmeye başlıyorsunuz. Çünkü kişisel olarak sizin bu çark içinde yapabileceğiniz fazla birşey yok. Bir sonraki ajansta da aynı şeylerle karşılaşmayacağınızın garantisi yok, çünkü hepsinde aynı “kapitalist” sistem geçerli. Uzun bir süre çalıştığınız ajanstan bile gözünüzün yaşına bakmadan ve tazminatsız çıkarılmanız işten bile değildir. Ve anlarsınız ki o zaman, birşeyler eksiktir.. Fabrikada tulum giyerek çalışan bir işçiden hiç de farkınız yoktur aslında. Sadece tulumunuz eksiktir.

Peki, böyle bir sektörde ne yapmalı da kendimizi güvende hissedip, gönül rahatlığıyla ve gelecek kaygısı olmadan çalışalım? Ya da kendi işimizi mi kurmalıyız veya serbest (free-lance) çalışmalıyız? İşte zurnanın “zart” dediği yer de burası zaten. Ajansın zorlukları yanısıra kolaylıkları da var çalışanlara çünkü. Bazı gereksiz şeylerle uğraşmıyorsunuz. Ancak,  serbest çalışmaya karar verdiğinizde yaptığınız işin patronluğunun yanısıra; muhasebesini, grafikerliğini, metin yazarlığını, fotoğrafçılığını, ofisboyluğunu da üstlenmek zorundasınız. İşte o zaman çalıştığınız sektörün başka bir yüzünü de görüyor ve tanıyorsunuz. Bir yaratıcı için en zor görev, yaptığı işi pazarlamak veya emeğinin karşılığını almak için vereceği mücadeledir. Sözleşmeli çalışsanız bile zamanında alamadığınız veya hiç alamayacağınız emeğinizin karşılığı sizi işinizden soğutur, veriminizi düşürür. Hatta bazen bu mesleği yaptığınıza, yapacağınıza lanet okursunuz. Çünkü elinizden fazla birşey gelmemektedir. Yasalar kapitalizme hizmet ettiği ve emekçinin yanında olmadığı için titriniz ne olursa olsun sisteme karşı koyacak  gücünüz olmadığını görürsünüz. Peki ama ne yapmalı bu durumda?!

İşte bu noktada TGDD gibi bir kurumun eksikliğini yoğun olarak hissedersiniz. Ajansta da çalışsanız, serbest de çalışsanız, sizi işverenle yaşayacağınız bir krizde hakkınızı koruyacak ve yasal yollardan alabilecek bir güvencenin olmaması sizin işverene karşı kırılganlığınızı oluşturur. Böylesi bir süreçte eğer olanağınız varsa bir avukat tutabilir ve hakkınızı arayabilirsiniz. Ama büyük olasılıkla bu aşamaları düşünecek ne fırsatınız ne de zamanınız olmayacaktır. Çünkü ayakta kalabilmek için her zaman yoğun bir tempoyla çalışmak ve üretmek, üretmek, üretmek zorundasınızdır. Kapitalist sistemin de zaten istediği bu değil midir?

 Zaman geçip biraz daha ilerleyince ve bizim yaşlara gelince (hatta daha da öncesi) gençken pek üstünde durmadığımız ama ne yazık ki bir gün hepimizin karşılaşacağı bir sürecin sonuna, yeni bir sürecin de başına geliniyor: “Emeklilik!” İşte zurnanın bir deliği de budur. Geçmişte çalıştığınız o “koca koca” ajanslardan ödenen “minik minik” sigorta primlerinin gün gelip emekli olduğunuzda size nasıl bir “çerez” olarak geri döndüğünü görecek ve kahrolacaksınız. Çünkü hemen her ajans, kapitalist sistemin gereğini yapmakta ve aldığınız maaşın üzerinden değil, asgari ücret üzerinden sizin sigorta primlerinizi ödemektedir.Bir yıkım da burada yaşayacaksınız. İşte bir grafikerin deyim yerindeyse “ölene kadar” çalışmak zorunda kalması da bu nedenledir.

TGDD, ister genç grafiker olarak ajanslarda çalışın, ister orta yaşlı veya yaşlı grafiker olarak serbest çalışın, işverenle karşılaşabileceğiniz maddi konularda, yegane güvenceniz olarak emeğinizin hakkını almanıza yardımcı olabilecek bir kurum olarak karşınıza çıkıyor. Kurumun başında deneyimli ve uzman bir arkadaşımız var. Henüz derneğe yeni üye olmama karşın, verdiği mücadeleyi  ve paylaşımlarını yakından izleyen bir okuldaşı ve arkadaşı olarak takdir etmekte ve her zaman desteklemekteydim. Bu konuda kendisinin de ifade ettiği gibi birçok meslektaşımızın haklarını alabilmesinde kurumun hukuk danışmanları büyük çabalar sarf etmiş ve başarıyla bu davaları kazanmışlardır. Ayrıca hem mesleğe yeni başlayanlara, hem ajans çalışanlarına, hem de serbest çalışmayı tercih eden grafikerlere yönelik sürekli yinelenen ve yenilenen paylaşımları, yönlendirmeleri de takdire değerdir. Bu ülkede çalışan (hatta benim gibi yurt dışında yaşayanlar dahil) grafik emekçilerinin TGDD ile bir an önce tanışmalarını ve üye olmalarını öneriyorum. Zira zaman çok çabuk geçiyor. Ve eminim sizler de bizim kuşak gibi eliniz kalem ve klavye tuttuğu müddetçe uzun yıllar çalışacak ve üreteceksiniz. Çünkü bizim yapabileceğimiz yegane meslek budur. Ve inanıyorum ki; güzel şeyler ürettiğimizde ömrümüzün bile uzadığını söyleyebilirim. TGDD’ye üye olun.. Üye oldurun!..

Meslek bilinci ve dayanışma duygusu olmayan, işten atılmamak için her türlü tavizi veren, işini kaybetme korkusuyla mertliğe ve ahlaka sığmayan davranışları yapmaktan üzülmeyen hatta utanmayan, kimsesiz, çaresiz ve güçsüz olduklarına inandırıldıkları için hakkını savunmaktan aciz olan, hakkını savunanlarının arkasından ise kuyu kazan meslektaşlar oldukça, onlara olması gereken bilinç ve şuur aşılanmadıkça, onlar birlik ve beraberliğe inandırılmadıkça, onlar bir çatı altında mesleki dayanışma için toplanmadıkça, grafikerler gerek meydanı boş bulan kötü niyetli patronlar tarafından gerekse haksız rekabete giren bilinçsiz meslektaşlar tarafından mağdur edilmeye devam edilecektir.

BU AKILLIYA NE DERSİNİZ?

Gözden kaçan bir husus var; creative director denilen meslek daha çok metin yazarları tarafından oluşturulmaktadır. Eskiden metin yazarı denirdi şimdi reklam yazarı denilmeye başlandı ve kreatif direktörlük ünvanı daha çok bu reklam yazarlarına verilmektedir.

Hatta çoğumuz zor çalışma koşullarının grafikerliğin bir parçası olarak kabul edilmesinin gerekli olduğuna ve karşı çıkılmamasına inanıyoruz. Çünkü ekmek aslanın ağzında… İşsizlik diz boyu, işsiz kalmamak için patronun veya müşterinin her dediğine evet demekten üzülmüyoruz. Çünkü evet diyerek işsiz kalmıyoruz ve bunun için çok mutluyuz.

Bir çoğumuz maaşlarımızın düşük olduğunu ve zor geçindiğimizi biliyoruz, ama yine de mutluyuz.

————————-

• Uluslararası ilişkiler mezunu grafikerim, 2 adet grafik tasarım programı biliyorum ama grafik tasarım dersleri almadım, grafiker olarak iş aramaktayım.
• Orman Mühendisliği mezunu grafikerim.3 adet grafik tasarım programı biliyorum ama grafik tasarım dersleri almadım, grafiker olarak iş aramaktayım.
• Kimya fakültesi mezunuyum.4 adet grafik tasarım programı biliyorum ama grafik tasarım dersleri almadım, grafiker olarak iş aramaktayım.

—————————————

• Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Bölümü mezunuyum.Grafik tasarım dersleri aldım ama grafik tasarım programlarını yarım yamalak biliyorum. İş aramıyorum. Çünkü arasam da, BULAMIYORUM.

—————————————

• İlk okul mezunuyum.Oto kaportacısı olarak çalışırken Tasarım kursu verdiğini söylediği halde tasarım öğretmeyip sadece grafik tasarım programları öğreten dersanelerden birinde 3 ay kurs gördüm. 3 adet grafik tasarım programı öğrendim. Grafik tasarım bilmiyorum, ama müşterilerin tarif ettiği tasarımları istedikleri gibi yapıyorum.

Grafiker olarak iş aramıyorum, ÇÜNKÜ İŞ BULDUM. Halen bir matbaada Grafiker olarak çalışıyorum.

Grafikerler güçlü bir meslek derneğinin çatısı altında birlik ve beraberlik içinde, mesleki dayanışma halinde meslek bilincine sahip olsalardı, fiyat tarifesindeki minimum fiyattan aşağıya iş yapmazlar, yapana da çeşitli yaptırımlar uygularlardı, veya caydırıcı önlemler alırlardı.

30 yıldan eski bir Grafiker Derneğinin fiyatları çok yüksek olduğu için grafikerler bu fiyatları göstererek müşteriyi daha altında bir fiyata ikna ediyorlar. Dolayısı ile bu derneğin fiyat listesi TABAN FİYATLAR (minimum fiyatlar) olmaktan çıkmış ve TAVAN FİYATLAR (Maximum Fiyatlar) halini almıştır.

Ayrıca bu dernek, yayınladığı fiyatlardan aşağıya iş yapıldığını çok iyi bilmekte ama bunu yapanlara da yaptırım uygulamamaktadır.Hiç bir derneğin ŞİMDİLİK böyle bir yaptırım gücü yoktur, sadece çok ucuza iş yapan üyeler KARA LİSTEYE alınabilir.

Ne yazık ki, yüksek fiyat tarifeleri yayınlamak, meslektaşların haklarını korumak anlamına gelmemektedir, aksine zararlı olabilmektedir… bu da ikinci önemli nokta. Asıl olan tahsil edebileceğiniz fiyatlarla iş yapabilmektir. En düşük dediğiniz fiyatın gerçekten düşük olmasıdır.

Grafikerler Meslek Odası Kurulmalıdır. Ama bunun için 5.000 grafikerin bu odaya kayıtlı olması ve Grafikerlik mesleğine yakışmayacak kadar düşük ücret e çalışanların veya çok kötü tasarım yapanların bu odadan ihraç edilmeleri gerekir.

Kötü avukat veya görevini kusurlu yapan, yahut ihmal eden avukat, müvekkiline zarar veren avukat baroya şikayet edildiğinde yaptırımı ve cezası vardır, gerekirse avukatlıktan men edilebilmektedir.
Eskiden bozuk pabuç yapan ayakkabıcının pabucu dükkanının damına atılırmış. Pabucu dama atılan bir de üstüne falaka yer, bir de dükkanı kapatılırmış.
Şimdi hangi berbat yahut taklit grafik tasarım yapan grafiker ceza görüyor? Bu tür başarısız grafikeri, hangi meslek örgütüne şikayet edeceksiniz?
Demek ki, her durumda DEVLET lazımdır. Bunun için önce Meslek Örgütü lazımdır. Bunun için de DERNEK, yani; TGDD lazımdır.
Devlet (yani mahkemeler) TGDD’ye ücret tespiti konusunda FİKİR DANIŞMAKTADIR. TGDD üzerine düşen görevi yapmakta, İş Mahkemelerine gönderdiği RESMİ YORUMLARINDA bir çok grafikerin hak ettiği ücreti almasını sağlamaktadır.

Bir süre önce bir müşterime logo ve kartvizit çalışması yaptım, web sitesi yapmak için de anlaştım.

Logonun parasını aldım, işi yaptım, hesap kapandı. Web sitesinin de yarı parasını aldım ama daha başlamadım.

Çünkü müşteri bana resimlerini ve yazılı metinlerini göndermemişti.

Bu geçen bir ay süre içinde o firmaya yeni bir makine mühendisi almışlar, az önce o mühendis genç aradı beni.
Dedi ki;
“Yarım kalan bir web site işimiz varmış, web sitemizin tasarımında izlenecek yol ve site tasarımının detayları için bir araya gelmemiz gerekiyor, ne zaman müsaitsiniz, buyrun görüşelim”

Dedim ki;
“Ben her çağrıldığım yere gitmiyorum, eğer gitsem oturup tasarım yapamam. Sizin patronlarınız ile bir kere görüştük, bana ne iş yaptıklarını anlattılar ve gittiler. Daha sonra ben 5-6 tane logo yaptım ve internet üzerinden yolladım. Birini beğendiler. Onun kartviziti yaptım. Yine matbaaya internet üzerinden yolladım. Matbaacı bastı, gidip matbaadan aldılar.Gidip almasalardı kargo ile yollayacaktık. Paramızı da banka havalesi ile yolladılar. Bakın siz de şimdi bana telefonla ulaştınız, demek ki çağımız iletişim çağı… Siz modern iletişim yollarından biri olan internetle ürün resimlerinizi yollarsınız. Metinleri yollarsınız ben bir iki taslak yapıp yollarım. Web siteniz bu yolla oluşur. Ben bu yolla Türkiye’nin her tarafına iş yapıyorum, hatta yurtdışına iş yapıyorum. Dolayısı ile iş yerinize gelmemin gereği yoktur.”

Böylece bu genç mühendis 54 yaşındaki bir grafikeri yanına çağırmasının yanlış ve yersiz olduğunu anladı…

Ben bunu ona gerekçeleriyle anlattım.

Ama “sen kimsin ki beni yanına çağırıyorsın dümbük, yeni işe girdin de adam mı oldun, sen git de patronun konuşsun benimle” demedim…

Asıl dümbüklük onun patronunda. Patronu adam olsaydı önce beni arar, işe yeni bir eleman aldığını ve web sitesi yaptırmaktan sorumlu olduğunu, birlikte çalışacağımızı bana bildirmesi gerekirdi…

İşte bu görgü kuralını bilmeyen cahil patronun emrinde emir kulu olan üniversite bitirmiş genç ve acemi bir mühendisin cahilliğinden değil tecrübesizliğinden kaynaklanan görgüsüzlüğü… Veya kendisine verilen paye ile kendini bir şey zannedip beni ayağına çağırması.

Hani bir adam varmış oğluna hep oğlum sen adam olamazsın dermiş. Bir gün oğlu vali olmuş, babasını gecenin ikisinde apar topar makamına çağırmış. Babasına” bana adam olamazsın dedin ama bak ben vali oldum” demiş. Babası da “oğlum ben sana vali olamazsın demedim ki, adam olamazsın dedim, adam olsaydın gecenin bu saatinde beni buraya çağırmazdın” demiş.

Şimdi bu gence “web sitesi yaptır” dediler ya, illa beni ayağına çağırıp yaptıracak. Sanki gözünün önünde yapacağım.

Çok şükür şimdi bu özgüvenin sahibi oldum.

Bundan 20 yıl önce kartvizit yaptıracağım gel deselerdi koşup giderdim. Koşup gidenleri de kınamıyorum. Ama diyorum ki, mesleğinizde ilerledikçe değerinizi bilin ve kendinizi ezdirmeyin…

Dik duruşunuzu koruyun ve kime ne kadar taviz vereceğinizi bilin.
Şunu unutmayın, verdiğiniz tavizlerle çıkarınız dengeli olsun.

Küçük adamlara büyük tavizler vermeyin, büyük adamlara mümkünse küçük tavizler vermeye bakın.

Eşinize, çocuğunuza, patronunuza, müşterinize karşı ayağınız yere sağlam basarsa, aşağılık kompleksine de büyüklük kompleksine de kapılmazsanız, kibirlenmez ve böbürlenmezseniz, hakkınızı efendice savunursanız…

Göreceksiniz işler daha kolay yürüyecek…

Tüm bunlara rağmen yine de olmuyorsa kabahat sizde değil demektir. Her işte bir hayır vardır demelisiniz. Demek ki o işte hayır yokmuş ki olmadı demelisiniz.

Siz sağlam durursanız, haksızlık yapmazsanız, ezmez ve ezilmezseniz, aldanmaz ve aldatmazsanız…. Allah başka kısmetler çıkartır, başka kapılar açar. Yeter ki siz efendi, dürüst ve namuslu olun… Zaten meslek ahlakı da (etiği de) budur.
Meslek ahlakına sahip grafikerlerin DAYANIŞMA NOKTASI; Tüm Grafikerler Dayanışma Derneği (www.tgdd.org.tr) bunu unutmayın lütfen.

(bu yazı 2011’de yazıldı)